BIOGRAMY POLSKICH CHEMIKOW
.
.
KAZIMIERZ FUNK 1884 - 1967
odkrywca witamin
.
Urodził się 23.02.1884 w Warszawie, tam też skończył gimnazjum w 1900. Następnie wyjechał na studia do Szwajcarii; pocz±tkowo studiował biologię w Genewie, potem przeniósł się do Berna , na chemię, któr± ukończył uzyskawszy w 1904 doktorat pod pod kierownictwem S. Kostaneckiego. W następnych latach pracował w Instytucie Pasteura w Paryżu oraz w pracowni laureata nagrody Nobla, Emila Fischera, profesora chemii organicznej Uniwersytetu Berlińskiego. Później przeniósł się do Wielkiej Brytanii, gdzie prowadził szerokie badania nad przyczyn± egzotycznej choroby beri - beri. Po długotrwałych i żmudnych doświadczeniach na szczurach i gołębiach odkrył i wyodrębnił z otr±b ryżowych pierwsz± witaminę. Wyniki tych prac ogłosił wstępnie w 1911. Prowadził dalsze prace wykrywaj±c obecność witaminy w rozmaitych pokarmach: drożdżach, mleku, mózgu wołowym. W 1912 publikuje pełne wyniki wraz z wnioskami i po raz pierwszy wprowadza nazwę witamina. Wysun±ł wówczas również słuszne przypuszczenie, że wiele chorób, jak np. krzywica czy szkorbut, wywołanych jest brakiem witamin. W czasie I wojny światowej przenosi się do Stanów Zjednoczonych. Pracuje tam w instytutach przemysłowych m.in. nad uzyskaniem koncentratów witaminowych dla celów leczniczych. W 1923 przyjechał do Warszawy do Państwowego Instytutu Higieny, gdzie pracował m.in. nad wyizolowaniem hormonu - insuliny, badał wpływ witaminy B1 na przemianę węglowodanow±, zajmował się kwasem nikotynowym. Jednak warunki pracy w Warszawie były zbyt skromne, toteż w 1927 przeniósł się do Paryża, gdzie prowadził w specjalnie zbudowanym ośrodku w Rueil - Malmaison badania nad hormonami oraz środkami leczniczymi. Po wybuchu II wojny światowej przeniósł się na stałe do Stanów Zjednoczonych. Funk pozostawił ponad 200 opublikowanych prac naukowych. W ostatnim okresie życia Funk zajmował się badaniem przyczyn raka. Zmarł 19.01.1967.
.
STANISŁAW KOSTANECKI 1860 - 1910
pionier chemii barwników roślinnych
.
Urodził się 16.04.1860 w Myszkowie w woj. poznańskim. Kształcił się w szkole realnej w Poznaniu, a od 1181 na Wydziale Filozofii uniwersytetu w Berlinie. Doświadczenie w dziedzinie chemii, w której z czasem zasłyn±ł, zdobywał jako asystent berlińskiej Szkoły Politechnicznej. Prace naukowe Kostaneckiego dotyczyły głównie budowy i syntezy naturalnych barwników roślinnych. Wraz z K. Liebermannem publikuje prace o syntezie barwników azowych. Następnie wykazał zwi±zki pomiędzy budow± alizaryny i jej pochodnych a ich barwi±cymi własnościami. Wespół z A. Bystrzeckim opracował syntezę dwuhydroksykrantonu ( 1885 ), co otworzyło nowe możliwości w dziedzinie żółtych barwników roślinnych. Wespół z S. Niementowskim opublikował syntezę kwasu nitrokokkowego ( 1885 ), co stanowiłoważny etap na drodze do urzeczywistnienia syntezy kwasu karminowego ( jednego z barwników koszenili ). W 1886 przeniósł się do słynnej Szkoły Chemicznej w Miluzie w Alzacji, gdzie na stanowisku asystenta dyrektora kierował pracami z zakresu chemii organicznej, farbiarstwa i drukarstwa. Formułuje wówczas pierwsze wnioski o charakterze ogólniejszym, tzw. Reguły Kostaneckiego, które następnie rozwin±ł we własn± teorię barwności ( 1896 ). Zdobywa pozycję naukow± i otrzymuje wiele ofert przemysłowych. W 1889 uzyskał doktorat filozofii na uniwersytecie w Bazylei, a w 1890 został profesorem uniwersytetu w Berlinie. Tworzy tu własn± szkołę naukow±, która wkrótce zdobywa sławę w dziedzinie badań nad naturalnymi barwnikami roślinnymi. Kostanecki opublikował ok. 200 prac naukowych po niemiecku i polsku. Utrzymywał ścisłe kontakty naukowe z Polsk±. Wokół niego zgromadziła się w Bernie liczna grupa chemików polskich. Jednym z jego uczniów był K. Funk. W 1900 zgodził się obj±ć katedrę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Plany te pokrzyżowała choroba i śmierć. Umarł w Wurzburgu 15.11.1910. Pochowano go w Kazimierzu koło Łodzi.
.
LEON MARCHLEWSKI 1869 - 1946
mistrz analizy chemicznej
.
Leon Paweł Marchlewski, brat działacza rewolucyjnego Juliana ( 1866 - 1925 ), urodził się we Włocławku 15.12.1869. Kształcił się w Szwajcarii, gdzie studiował na politechnice i uniwersytecie w Zurychu i uzyskał doktorat. W latach 1890 - 1892 pracował jako asystent przy Katedrze Chemii politechniki w Zurychu. Dokonał tu pierwszych swych prac z zakresu analizy chemicznej, w której osi±gn±ł prawdziwe mistrzostwo - opracował metody wykrywania i oznaczania niewielkich ilości siarki w zwi±zkach chemicznych pod postaci± siarczków oraz zestawił tablice zależności pomiędzy gęstości± ( ciężarem właściwym ) a procentowości± wodnych roztworów kwasów azotowego i solnego. Następnie przeniósł się do Anglii, gdzie był asystentem w prywatnej pracowni dra Schunka w Manchester ( 1892 - 1896 ), a potem prowadził pracownię badawcz± w jednej z fabryk barwników sztucznych ( 1896 - 1899 ). Tam pracował nad ustaleniem wzoru cukru prostego - glikozy. Badaj±c chlorofil i hemoglobinę doszedł do śmiałego wniosku, że obie te substancje, zbliżone pod względem wzoru sumarycznego i właściwości, powinny być jednakowego pochodzenia. Udowodnił to faktem, iż po przeróbce chemicznej otrzymano z nich jedn± wspóln± substancję macierzyst± - hemopyrol. W 1896 Marchlewski wysłał sw± publikację na ten temat znanemu biologowi Marcelemu Nenckiemu. Nawi±zała się w ten sposób długotrwała współpraca obu uczonych w tym zakresie, a jej wyniki zostały przedstawione na Akademii Umiejętności w Krakowie w 1901. W tym czasie Marchlewski przeniósł się do Krakowa, gdzie w latach 1900 - 1906 kierowa zakładem badania środków spożywczych. W 1906 został profesorem chemii lekarskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Opublikował w kraju i za granic± ponad 150 prac naukowych. Wydał kilka podręczników chemicznych. Podstawow± prac dotycz±c± chemii chlorofilu opublikował po niemiecku w Brunszwiku w 1909. Umarł w Krakowie 16.01.1946.
.
MARCELI NENCKI 1847 - 1901
pionier nowoczesnej fizjologii
.
Urodził się w Boczkach ( pow. Sieradzki ) 15.01.1847. Pocz±tkowo studiował filologię porównawcz± na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W 1864 wyjechał na studia do Jeny, a następnie do Berlina, gdzie w 1870 uzyskał doktorat medycyny za rozprawę "Utlenianie zwi±zków aromatycznych w organizmie zwierzęcym". W Berlinie zaj±ł się now± dziedzin± - biochemi±, której pozostał wierny aż do śmierci. W 1872 Nencki przeniósł się do Berna ( Szwajcaria ), gdzie najpierw pracował jako docent w Instytucie Patologicznym, a następnie wykładał chemię fizjologiczn± na wydziale lekarskim miejscowego uniwersytetu. Zorganizował tu Instytut Fizjologii, który zyskał szeroki rozgłos. Zjeżdżali do Nenckiego uczeni z całej Europy. Nencki zajmował się rozległ± problematyk± chemii i fizjologii oraz zastosowaniami medycznymi i farmaceutycznymi. Prowadził studia nad biologi± chorób wywoływanych przez drobnoustroje ( dyfterytu, cholery, dżumy zwierzęcej ). Badaj±c chemizm bakterii odkrył m.in. bakterie zdolne do życia w atmosferze beztlenowej. Wynalazł nowy środek leczniczy - salol. W 1891 przeniósł się do Petersburga, gdzie obj±ł kierownictwo sekcji chemicznej nowo powstałego Instytutu Biologii Doświadczalnej. Kieruje tu badaniami barwnika krwi, z którego wyodrębnia wspólnie z Janem Zaleskim heminę. Współpracuj±c ze sławnym I.P. Pawłowem ustalił, że miejscem syntezy mocznika w organizmie jest w±troba. Nencki pozostawił 111 oryginalnych prac naukowych, głównie z chemii organicznej i fizjologii oraz bakteriologii. Utrzymywał ścisłe kontakty z Polsk±, publikował wiele po polsku i często odwiedzał kraj. Po raz ostatni był w Polsce na rok przed śmierci± na Zjeździe Przyrodników i Lekarzy w Krakowie. Wygłosił wtedy odczyt, w którym nakreślił z rozmachem program przyszłych badań w zakresie biochemii. Zmarł 14.10.1901 w Petersburgu. Jego imieniem nazwany został Instytut Biologii Doświadczalnej PAN.
.
MICHAŁ SĘDZIWÓJ 1566 - 1636
alchemik - pionier chemii
.
Na przełomie XVI i XVII w. Zyskał europejsk± sławę jako alchemik. Urodził się 02.02.1566 w okolicach S±cza. Studiuj±c na Akademii Krakowskiej zetkn±ł się tam z modn± podówczas alchemi±. Wpłynęła na to zwłaszcza bliska znajomość z jej zapalonym amatorem, Mikołajem Wolskim, który finansował eksperymenty Sędziwoja. Wiele podróżował pogłębiaj±c sw± wiedzę na zagranicznych uczelniach. Według kr±ż±cych legend Sędziwój miał posi±ść tajemnicę tzw. kamienia filozoficznego, czyli substancji umożliwiaj±cej rzekomo przemianę metali nieszlachetnych na srebro i złoto. Fama ta przysporzyła mu sławy, ale była również przyczyn± kłopotów i napaści ze strony zazdrosnych o sukcesy alchemików. Sędziwój korzystał przez całe życie z opieki możnych mecenasów, m.in. króla Zygmunta III Wazy, dla którego wypełniał misje dyplomatyczne. Ostatnie lata życia spędził w Krawarzu na Morawach. Sędziwój był pionierem chemii. Zdobywszy poważn± wiedzę wprowadził pewien porz±dek do chaosu ówczesnych pogl±dów alchemicznych. Usystematyzował wiadomości z dziedziny chemii i geologii. Był też lekarzem. Pod koniec życia zajmował się w Czechach górnictwem rud i hutnictwem metali. Pozostawił sporo łacińskich prac alchemicznych, m.in. o kamieniu filozoficznym ( 1604 ) i o siarce ( 1615 ). Doczekały się one licznych wznowień i przekładów na niemiecki, czeski, francuski, holenderski, włoski, angielski i rosyjski. W jego alchemicznych dziełach znajdujemy pewne całkiem nowe idee, np. jakby domysły na temat istnienia tlenu. Sędziwój mówi bowiem o życiodajnym i koniecznym dla podtrzymania ognia pierwiastku znajduj±cym się w powietrzu, który nazywa "ukrytym w powietrzu pokarmem życia" i "lotn±, niewidzialn± saletr± filozofów". Podał również wiele praktycznych wskazówek, ddotycz±cych metod rozpoznawania, otrzymywania i oczyszczania rozmaitych zwi±zków chemicznych, w pełni więc zasługuje na miano jednego z pionierów chemii.
.
JĘDRZEJ ŚNIADECKI 1768 - 1838
pionier nowoczesnej chemii
.
Brat Jana, urodził się 30.11.1768 koło Żnina. Kształcił się w Krakowie, a na dalsze studia wyjechał do Włoch, gdzie w 1793 uzyskał stopień doktora medycyny. Następnie podróżował po Europie zachodniej, zatrzymuj±c się na dłużej w Wielkiej Brytanii. Po powrocie do kraju otrzymał w 1797 katedrę chemii na Uniwersytecie Wileńskim. Zainicjował tu wykłady w języku polskim ( zamiast tradycyjnie stosowanej łaciny ). Zyskały one wielk± popularność - uczęszczała na nie cała inteligencja wileńska. Wykłady ilustrował pomysłowymi doświadczeniami. Śniadecki był w Polsce pionierem nowoczesnej chemii opartej na najnowszych zdobyczach światowej nauki. Opracował też polsk± terminologię chemiczn±. W 1800 w Wilnie ukazał się jego pierwszy polski podręcznik chemii. W latach 1804 - 1811 wydał 2-tomow± "Teorię jestestw organicznych", w której dokonał śmiałej próby ujęcia zjawisk życiowych z punktu widzenia chemii i fizyki, stwierdzaj±ce m.in., że "życie w przyrodzie polega na ci±głej przemianie formy, a w każdej pojedynczej istocie na nieustannej przemianie materii". Ksi±żka doczekała się tłumaczenia na niemiecki, francuski i rosyjski, a pogl±dy te torowały drogę nowoczesnej fizjologii i biochemii. Prowadził rozległ± praktykę lekarsk±, wykładał medycynę, kierował klinik± chorób wewnętrznych, publikował rozprawy medyczne, popularyzował zagadnienia zwi±zane z higien± i dietetyk±. Był też współzałożycielem i pierwszym przewodnicz±cym Towarzystwa Lekarskiego Wileńskiego. Brał żywy udział w umysłowym i kulturalnym życiu Wilna. Był jednym z twórców i prezesem "Towarzystwa Szubrawców" - liberalnej organizacji zwalczaj±cej zacofanie, obskurantyzm i próżniactwo. Zajmował się też filozofi± stoj±c podobnie jak brat na gruncie racjonalizmu. Głosił jedność materialn± świata żywego i nieożywionego. Zmarł na wsi pod Wilnem 12.05.1838.
.
.
powrot na strone Katedry Elektrochemii
powrot na strone Politechniki Lubelskiej